نقشه‌ای که در این صفحه می‌بینید یکی از گویاترین نقشه‌های تاریخی تهران است. دکتر حسین کریمان، تهران‌شناس و استاد دانشگاه، این نقشه را در مهر ۱۳۴۸ تهیه کرد. نقشه با چند رنگ ساده نشان می‌دهد تهران چطور از یک هسته کوچک دور ارگ، در کمتر از دو قرن به شهری چندمیلیونی رسید.
🔍 روی نقشه کلیک کنید تا بزرگ شود. در پنجره باز شده با اسکرول یا کشیدن انگشت، روی هر محله حرکت کنید.
نقشه تاریخی تهران، حسین کریمان (مهر ۱۳۴۸)
حسین کریمان کیست؟
حسین کریمان (۱۲۹۲ تا ۱۳۷۲) در آهارِ رودبار قصران، در حومه شمالی تهران، به دنیا آمد. نویسنده، ادیب، لغت‌شناس، مورخ و جغرافی‌دان بود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران گذراند و از ۱۳۱۵ در مدرسه‌های حافظ، منوچهری، ایمان و اتحاد تهران درس داد. در ۱۳۲۴ لیسانس زبان و ادبیات فارسی را از دانشسرای عالی گرفت و همان سال به قم رفت. آنجا در دبیرستان حکیم نظامی تدریس کرد و در حوزه علمیه قم علوم اسلامی خواند.
کریمان در ۱۳۳۵ دکتری زبان و ادبیات فارسی گرفت. از ۱۳۳۹ در دانشگاه ملی ایران، که امروز دانشگاه شهید بهشتی است، درس داد و تا پایان عمر همان‌جا ماند.
آثار مهم کریمان درباره تهران
- تهران در گذشته و حال (۱۳۵۵): سرگذشت تهران از روزگار پیش از اسلام تا رشد آن در نیم قرن پیش از انتشار کتاب.
- ری باستان (دو جلد): پژوهشی درباره شهر کهن ری، که تهران روزگاری یکی از دیه‌های آن بود.
- قصران: پژوهشی درباره کوهپایه‌های شمال تهران، همان سرزمینی که کریمان در آن به دنیا آمد.
- پژوهشی در شاهنامه: نشان می‌دهد کار او به جغرافیای تاریخی محدود نبود و در ادبیات کهن فارسی هم پژوهش می‌کرد.
پس از درگذشت او، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی ویژه‌نامه‌ای با نام «نامه کریمان» به یادش منتشر کرد.
نقشه چه چیزی را نشان می‌دهد؟
عنوان راهنمای نقشه «از دیرباز تا بدین تاریخ» است. هر رنگ یک دوره از رشد تهران را نشان می‌دهد.
راهنمای نقشه
هسته قدیم و تهران قاجاری از نزدیک
قطب‌نما و امضای کریمان
- قرمز، هسته اصلی شهر تهران: قدیمی‌ترین بخش شهر، همان دیه‌ای که روزگاری از توابع ری بود.
- خط‌چین، بارو و خندق شاه‌طهماسب: حصاری که در دوره صفوی دور تهران کشیده شد.
- آبی، توسعه شهر در عهد قاجاریان: رشدی که پس از پایتخت شدن تهران آغاز شد.
- خط پررنگ، خندق ناصرالدین‌شاهی: حصار و خندق تازه‌ای که محدوده شهر را چند برابر کرد.
- زرد، وسعت شهر در محدوده پنج‌ساله: گستره تهران در پایان دهه ۱۳۴۰.
محدوده پنج‌ساله شهرداری چیست؟
کریمان در کادر پایین نقشه، کنار قطب‌نما، نوشته است که این نقشه از «نقشه محدوده پنج‌ساله شهرداری» گرفته شده است. آن نقشه را انجمن شهر تصویب کرده بود و حد شهر را برای پنج سال ثابت می‌کرد. یعنی بخش زرد، مرز رسمی تهران در ۱۳۴۸ است. مقیاس نقشه هم با یک خط کیلومتری در همان کادر آمده است.
چرا این نقشه هنوز خواندنی است؟
این نقشه نشان می‌دهد هر محله امروزی تهران از کدام دوره آمده است. بازار، عودلاجان، سنگلج و چاله‌میدان در دل هسته قرمز و آبی‌اند. خیابان‌هایی مثل انقلاب، ولیعصر و جاده شمیران در بخش زرد قرار دارند. اگر در یکی از محله‌های مرکزی تهران زندگی یا کار می‌کنید، نقشه را بزرگ کنید و جای خیابان خودتان را پیدا کنید.
برای پیدا کردن کسب‌وکارها، فروشگاه‌ها و خدمات در محله‌های قدیمی و جدید تهران، در شهر اینترنتی جستجو کنید.
منابع: تهران‌شناسی، نقشه حسین کریمان؛ کتابناک، حسین کریمان